Gaat u een schurend gesprek aan of ziet u er juist vanaf? Die vraag stond centraal tijdens de door VGS, VBSO/KOC en Driestar Educatief georganiseerde schoolleidersdag. Dat het thema leeft, bleek wel uit de grote opkomst; al bij de koffieautomaat raakten de aanwezigen geanimeerd met elkaar in gesprek.
Na een hartelijk welkom deelt dagvoorzitter Arno Bronkhorst een persoonlijke ervaring met een schurend gesprek. Hij geeft richting met woorden van Wil Derkse. Een goede leider neigt het hart om te luisteren, wat leidt tot onderscheidingsvermogen en inzicht in wat de gemeenschap nodig heeft. Innerlijke rust is daarbij voor leiders zowel een voorwaarde als een voortdurende uitdaging.
Opening ds. Hoek
Vervolgens neemt Dominee P.C. Hoek ons mee in de geschiedenis van de Samaritaanse vrouw in Johannes 4. De ontmoeting tussen de Heere Jezus en de Samaritaanse vrouw schuurt op meerdere vlakken tegelijk: godsdienstig: hoe en waar te bidden, praktisch-ethisch: de confrontatie rond haar huwelijksleven en cultureel-identitair: Jood versus Samaritaan. Christus riskeerde Zijn reputatie te verliezen, zelfs de discipelen waren geschokt hun meester zo in gesprek te zien. Toch móést Jezus door Samaria gaan, Hij ‘zag de vrouw in ontferming aan’ en wijst haar de weg tot behoud.
Het verhaal over de Samaritaanse vrouw geeft een diepere laag aan het thema. Schuren kan ook heilzaam zijn.
Dominee Hoek trekt dit door naar het heden en vraagt naar onze eigen ervaring met een schurend gesprek met de Heere. Over wie je bent en hoe je leeft voor Zijn aangezicht. Zo’n ontmoeting schuurt wel, maar schaadt niet. Het gesprek bij de bron bracht immers een heel dorp tot Christus. Mogen onze schurende gesprekken Coram Deo zijn, heilzaam, waarbij we eerst zelf aangesproken worden om vervolgens ook de ander liefdevol te bevragen.
Lezing Wietske Kruyswijk
Vervolgens nam Wietske Kruiswijk, eigenaar en trainer Wis-educatie, ons mee in het thema polarisatie. In een samenleving vol meningsverschillen en maatschappelijke spanningen (zoals asielopvang of seksualiteit) ontstaan onvermijdelijk ‘schurende gesprekken’. Juist binnen schoolteams en de schoolpraktijk is die frictie vaak onderhuids voelbaar. Hoe werk je constructief samen met andersdenkenden en hoe stuur je daar als schoolleider op? Volgens socioloog Jan Willem Duyvendak neemt polarisatie feitelijk niet toe, maar ervaren we wel grotere tegenstellingen (affectieve polarisatie). Het werkterrein van de leider bevindt zich precies in de tussenruimte tussen feiten en beleving.
Het model van Bart Brandsma kan hierin helpend zijn. Twee uitersten (pushers) voeden elkaar met ‘brandstof’ en trekken volgers aan (joiners). De grote, genuanceerde groep ertussenin (het stille midden) zwijgt vaak, waardoor het lijkt of het gaat om wij-zij. Een valkuil is optreden als ‘bruggenbouwer’ tussen de uitersten, maar dit legitimeert de polen juist. De taak van de leider is juist te focussen op het stille midden: luister hun verhalen omhoog en stimuleer onderlinge verbondenheid.
Taal doet ertoe! Het kan verharden of verbinden. Met een verwijzing naar Jakobus 3 benadrukt Wietske dat met dezelfde mond God geloofd kan worden én medemensen kunnen worden beschadigd. Woorden die mensen categorisch wegzetten, moeten worden ontmanteld. Depolarisatie vraagt om een bewuste, verbindende liefdevolle toon. Geïnspireerd door Edwin Friedman roept zij leiders op om zonder angst aanwezig te zijn. Leiderschap draait niet om sussen, maar om het aangaan van het schurende gesprek in een veilige bedding. Zelfregulatie helpt om rustig te blijven bij gevoel van ongemak. Luister en verdraag weerstand zonder te vluchten of bondgenoten te zoeken. Zelfdifferentiatie is het weten waar je voor staat en dat laten horen. De schoolvisie is als een brief: de boodschap staat vast. De ontspannen, verbindende manier waarop je die uitdraagt, is de envelop die de brief verstuurt. Wees duidelijk in de koers, maar verbind op de persoonlijke pijn of achtergrond van de ander. Spreek over de waarheid in liefde (Efeze 4).
Wietske besluit met de oproep elkaar in het ‘midden’ te ontmoeten. Dit is geen afstand doen van je overtuiging, maar een keus om open te staan voor de ander. Standvastig, maar niet star of polariserend. Bovenal mogen we omhoogkijken (Psalm 121:1): Boven de tegenstellingen van links of rechts staat de vrede van Christus en de komst van Gods Koninkrijk als uiteindelijk perspectief.
De boodschap dat je niet tussen de uitersten moet gaan staan, maar het stille midden moet versterken, blijft bij mij hangen.
Lezing Nico van der Voet
Dat schurende gesprekken horen bij het leiderschap op school staat volgens Nico van der Voet buiten kijf. Of het nu gaat over beleid, functioneren of maatschappelijke kwesties. Hij wijst schoolleiders op het voortdurend manoeuvreren tussen twee vuren: ingrijpen leidt tot het verwijt van bemoeizucht, niets doen tot de klacht van laksheid. Aanvaard daarom ontspannen dat je het nooit iedereen naar de zin kunt maken.
Paulus gebruikt het woord parakaleo (o.a. Rom. 12:1). Het omvat zowel vermanen en corrigeren als bemoedigen en vertroosten. Een vermaning zonder troost is hard; troost zonder vermaning is zwak. Grenzen stellen gebeurt in liefde en verbinding. Naar 2 Timotheüs 1:7 vraagt dit om een geest van kracht, liefde en bezonnenheid. Effectief leiderschap integreert beide kanten van de medaille: koersvastheid en trouw aan het beleid (kracht), gedragen in een open, vriendelijke relatie (zachtmoedigheid).
Een schurend gesprek loopt vaak vast wanneer leidinggevenden vervallen in eenrichtingsverkeer en ‘zendgedrag’. Luisteren en verdragen zijn doorslaggevend; echte erkenning vormt vaak al de halve oplossing. De nuchtere ‘loodgieter-aanpak’ kan daarbij helpen: Wat lekt er precies? Hoe is het ontstaan? Waar moeten we naartoe en wat vraagt dat van ieder? De sociale leider moet beducht zijn voor de valkuil van het ‘pappen en nathouden’. De plichtsgetrouwe leider denkt snel zwart wit en in regels. Effectief leiderschap integreert beide: trouw blijven aan de koers en het beleid (kracht), gedragen in een open, vriendelijke relatie.
Middagprogramma
Tijdens het middagprogramma was er gelegenheid om de theorie direct om te zetten in praktijk: in workshops werd geoefend met het voeren van schurende gesprekken.
Ik kwam voor handvatten voor lastige gesprekken, maar ging naar huis met een spiegel voor eigen leiderschap.
Aan het slot van de dag wist ensemble De Vierklank de zaal muisstil te krijgen door ons mee te voeren langs schurende en harmonieuze klanken. De muzikale vertolking van het thema en de gezamenlijke samenzang zorgden voor een verbindende afronding. Na afloop ontving iedereen de traditionele chocoladetablet en werd er bij de borrel nog onderling nagepraat.
Deze dag liet zien dat schurende gesprekken niet vermeden hoeven te worden, maar juist zorgvuldig gevoerd moeten worden.
Dit is ons jaarlijkse uitje, hij staat voor volgend jaar alweer in de agenda.
