Tijdens een vergadering ligt een voorstel op tafel om extra ondersteuning in de onderbouw te organiseren. De directeur-bestuurder wijst op toenemende ondersteuningsvragen en oplopende werkdruk in het team. De maatregel past bij de opdracht van de school: goed onderwijs bieden aan leerlingen die dat nodig hebben.
Tegelijkertijd laat de financiële rapportage zien dat de personele lasten daarmee boven de intern afgesproken norm uitkomen. Die norm is enkele jaren eerder vastgesteld om de continuïteit van de school te beschermen. Een toezichthouder vraagt daarom: “Als we deze norm nu loslaten, waarvoor hebben we haar dan nog?”
Een ander stelt daar tegenover: “Maar als deze norm ons verhindert om leerlingen nu de ondersteuning te bieden die nodig is, dient zij dan nog wel het doel waarvoor zij ooit is opgesteld?”
De vraag aan de bestuurstafel is daarmee niet langer alleen financieel. Zij raakt aan een dieper bestuurlijk dilemma: wanneer beschermt een norm de waarde waarvoor zij is opgesteld, en wanneer komt juist die waarde door de norm onder druk te staan?
Waarom normen ertoe doen
Normen, regels en gedragscodes worden gemakkelijk geassocieerd met bureaucratie en beperking van professionele ruimte. Toch ontstaan zij niet zonder reden. Achter normen liggen waarden die we van betekenis vinden en willen beschermen. In het onderwijs gaat het bijvoorbeeld om goed onderwijs, de vorming en ontwikkeling van leerlingen, continuïteit van de organisatie en zorgvuldig omgaan met publieke middelen.
Normen geven die waarden een concrete vorm. Financiële normen beschermen de continuïteit van een school, wet- en regelgeving bewaakt publieke belangen en governancecodes geven richting aan zorgvuldig bestuur en toezicht. Ze maken bovendien zichtbaar waarop bestuurders en toezichthouders aanspreekbaar zijn.
Daarmee zijn normen belangrijk voor goed bestuur. Maar ze zijn niet hetzelfde als de waarden die ze proberen te beschermen. Een norm is altijd een vertaling van een achterliggende bedoeling naar een algemene regel of afspraak. En juist daarin ligt ook haar beperking.
Wanneer de norm gaat knellen
De werkelijkheid laat zich immers nooit volledig in regels vatten. Omstandigheden veranderen, belangen kunnen botsen en een norm die in de ene situatie uitstekend werkt, kan in een andere situatie juist het realiseren van de achterliggende waarde bemoeilijken.
Dat betekent niet dat een bestuurder naar believen van normen kan afwijken. Integendeel. Juist omdat normen belangrijke waarden beschermen, vraagt afwijking om zorgvuldige argumentatie en verantwoording. Maar goed bestuur vraagt óók om de vraag te blijven stellen waarom een norm ooit is opgesteld, welke waarde zij beschermt en of zij in de concrete situatie nog steeds aan die bedoeling bijdraagt.
Daar ontstaat ruimte voor bestuurlijke oordeelsvorming.
Waarden, normen en praktische wijsheid
Een behulpzaam onderscheid is dat tussen waarden, normen en praktische wijsheid. Waarden drukken uit wat we uiteindelijk van belang vinden. Normen vertalen die waarden naar regels, afspraken en gedragsverwachtingen. Praktische wijsheid is vervolgens nodig om in concrete situaties te beoordelen wat het goede is om te doen.
Die praktische wijsheid is iets anders dan intuïtie of persoonlijke voorkeur. Zij vraagt juist om een zorgvuldig gesprek. Welke waarden zijn hier in het geding? Waarom bestaat deze norm? Wat gebeurt er als we haar onverkort toepassen? En kunnen we verantwoorden waarom in deze situatie vasthouden aan, of juist gemotiveerd afwijken van, de norm dienstbaar is aan de bedoeling ervan?
Waarden zonder normen blijven abstract. Normen zonder waarden kunnen verworden tot bureaucratie. Praktische wijsheid zonder waarden en normen dreigt te ontaarden in willekeur.
Goed bestuur vraagt daarom om een voortdurende dialoog tussen deze drie. Niet alleen de vraag ‘voldoen we aan de norm?’ hoort thuis aan de bestuurstafel, maar ook: ‘welke waarde proberen we hiermee te beschermen?’ en ‘doen we daar in deze concrete situatie daadwerkelijk recht aan?’
Verder lezen
Die spanning tussen overtuiging en verplichting raakt aan de kern van bestuurlijke verantwoordelijkheid. Bestuurders en toezichthouders bewegen voortdurend tussen waarden die richting geven, normen die houvast bieden en een werkelijkheid waarin die twee niet altijd naadloos op elkaar aansluiten.
In de whitepaper Onderwijsbestuur: tussen overtuiging en verplichting werken we dit verder uit. We onderzoeken de verhouding tussen waarden, normen en praktische wijsheid en staan stil bij de vraag wat bestuurders en toezichthouders nodig hebben om juist wanneer norm en werkelijkheid met elkaar schuren tot zorgvuldig, uitlegbaar en verantwoord handelen te komen.
